Lubelszczyzna.html

dolar amerykański(USD): 2,8673



Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: województwo lubelskie.

Herb przedrozbiorowego województwa lubelskiego i zarazem ziemi lubelskiej ^{(patrz: Herb)}

Park zdrojowy w Nałęczowie

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Lubelszczyzna

Lubelszczyzna (właściwie ziemia lubelska) – kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, na prawym brzegu Wisły, między Wieprzem i Tyśmienicą na północy oraz Sanem i Tanwią na południu. Głównym miastem krainy jest Lublin.

edytuj Geografia

Mapa Lubelszczyzny (ziemi lubelskiej) i jej najbliższego sąsiedztwa

edytuj Położenie

Lubelszczyzna położona jest w północno-wschodniej Małopolsce, głównie w środkowym i częściowo dolnym dorzeczu rzeki Wieprz. Region od północy zamknięty jest rzekami Wieprz i Tyśmienica, zaś na południu sięga po dolny San.

Większa część krainy położona jest w obecnym województwie lubelskim, lecz jej południowe krańce do okolic dolnego Sanu i Puszczy Solskiej leżą w woj. podkarpackim.

edytuj Granice

Ziemia lubelska jest częścią regionu Małopolski, jednak od reszty regionu oddziela ją przede wszystkim z zachodu Wisła. Lubelszczyzna graniczy:

• na północy – z ziemią łukowską (Małopolska),
• na północnym zachodnie – z ziemią stężycką (Małopolska),
• na zachodzie – z ziemią radomską (Małopolska),
• na południowych zachodzie – z ziemią sandomierską (Małopolska),
• na południu – z ziemią przemyską (Ruś Czerwona),
• na południowym wschodzie – z ziemią bełską (Ruś Czerwona),
• na wschodzie – z ziemią chełmską (Ruś Czerwona),
• na północnym wschodzie – z Polesiem.

edytuj Geografia fizyczna

edytuj Ukształtowanie powierzchni

 Osobny artykuł: Wyżyna Lubelska.

Wisła – zachodnia granica Lubelszczyzny

Lubelszczyzna w większości położona jest na Wyżynie Lubelskiej, która zajmuje środkową część krainy. Południowy skraj ziemi lubelskiej wkracza do Kotliny Sandomierskiej i zahacza o Roztocze, północny skraj wchodzi na Nizinę Południowopodlaską, zaś kraniec wschodni – na Polesie Zachodnie. Wysokość terenu waha się od ok. 100 do ok. 300 m n.p.m.

edytuj Geologia

Pod powierzchnią środkowej Lubelszczyzny znajdują się liczne margle, wapienie, opoki oraz piaskowce, pochodzące z mezozoiku. Na północy regionu występują trzeciorzędowe piaski, miejscami żwiry.

Obszar Lubelszczyzny należy do trzech jednostek tektonicznych: na północy znajduje się platforma prekambryjska, środkowy pas to platforma paleozoiczna natomiast na południu znajduje się Zapadlisko Przedkarpackie. Region obfituje w lessy, dzięki którym rozwija się rolnictwo.

edytuj Hydrografia

Region w całości położony jest w dorzeczu Wisły. Przez region przepływają ważniejsze rzeki: Wieprz, Bystrzyca, Chodelka, Sanna, Krzna, San (niewielki odcinek na południu), Wisła (stanowi zachodnią granicę krainy). W okolicy Lublina znajdują się obszary intensywnej eksploatacji wód podziemnych. Zasobność wód podziemnych na obszarze Lubelszczyzny jest duża (na zachodzie) oraz średnia (w całości regionu). Wschodni obszar regionu jest zagrożony deficytem wody dla rolnictwa oraz gospodarki komunalnej. W Nałęczowie znajduje się jedyne w regionie uzdrowisko z wodami mineralnymi.

edytuj Sieć osadnicza

Lublin – stolica regionu

Lubartów – centrum

Urzędów – dawniej był miastem i siedzibą powiatu

edytuj Miasta

Tabela przedstawia wszystkie współczesne miasta znajdujące się na historycznej Lubelszczyźnie:

Lp.	Miasto	Liczba mieszkańców[1]	Powiat	Prawa miejskie
1	Lublin	351 806	lubelski (grodzki)	od 1317
2	Puławy	50 716	puławski	od 1906
3	Świdnik	40 092	świdnicki	od 1954
4	Kraśnik	35 731	kraśnicki	od 1377
5	Biłgoraj	27 267	biłgorajski	od 1578
6	Lubartów	22 803	lubartowski	od 1543
7	Łęczna	21 281	łęczyński	od 1467
8	Janów Lubelski	11 958	janowski	od 1640
9	Parczew	10 185	parczewski	od 1401
10	Poniatowa	9 722	opolski	od 1962
11	Opole Lubelskie	8 779	opolski	1368–1870 i od 1957
12	Bełżyce	7 001	lubelski	1417–1870 i od 1958
13	Bychawa	5 284	lubelski	1537–1870 i od 1958
14	Nałęczów	4 184	puławski	od 1963
15	Kazimierz Dolny	3 524	puławski	1370/1406–1870 i od 1927
16	Annopol	2 652	kraśnicki	1761–1869 i od 1996
17	Piaski	2 641	świdnicki	przed 1456–1870 i od 1993
18	Ostrów Lubelski	2 259	lubartowski	1548–1864 i od 1919
19	Frampol	1 423	biłgorajski	ok.1736/73–1864 i od 1993

edytuj Miejscowości pozbawione praw miejskich

Ponadto region posiada szereg miejscowości, które w toku historycznych wydarzeń pozbawione zostały praw miejskich, a które są ważne z punktu widzenia historii i kultury regionu. Większość z nich wykształciła układ urbanistyczny typowy dla małych miasteczek, tzw. sztetl, gdzie dużą część mieszkańców stanowili Żydzi aszkenazyjscy. Część jednak nie wykształciła go i zachowała charakter wsi. Wiele z tych miasteczek było również w rękach szlachty (miasteczka prywatne). Są to:

edytuj Atrybuty

edytuj Nazwa

Lubelszczyzna, jak sama nazwa wskazuje, pochodzi od nazwy jej stolicy – Lublina. Nazwa Lublin znana jest już od najstarszych zapisków z 1228 (Lublin). Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la. Jedna z legend głosi, że nazwa pochodzi od nazwy ryby lin, którą można spotkać w zalewie Zemborzyckim^[4].

edytuj Kontrowersje wokół nazwy

Współcześnie wymawiając nazwy „Lubelszczyzna” lub „ziemia lubelska” można mieć na myśli jedną z trzech możliwości:

• krainę historyczną będącą częścią Małopolski, wykształconą w ramach Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a w oparciu o którą wykształciło się województwo – znaczenie to więc wyklucza okolice Chełma, Zamościa, Białej Podlaskiej, Łukowa, a nawet Ryk i dopuszcza tylko miejscowości leżące w obrębie tej ziemi ^{(patrz: Sieć osadnicza)}.
• region geograficzny, jako całość położony między Wisłą a Bugiem, nie licząc jedynie wschodnich okolic Warszawy – takie terytorium składałoby się z dwóch części: Lubelszczyzny właściwej (okolice Lublina, Chełma i Zamościa) oraz Podlasia Południowego (okolice Siedlec, Garwolina, Białej Podlaskiej i Włodawy); w tym sensie nazwa „Lubelszczyzna” może też stanowić synonim województwa lubelskiego z czasów II Rzeczypospolitej, później jednak okrojonego do z grubsza obecnej postaci (jest to obecnie najpopularniejsze znaczenie^[5]).
• region geograficzny między Wisłą a Bugiem okrojony tylko do okolic Lublina, Chełma i Zamościa (Lubelszczyzny właściwej), bez Podlasia Południowego i wykształcony obok niego - w granicach województwa lubelskiego z lat 1816–1837.

Późniejsze dwa znaczenia słowa „Lubelszczyzna” wykształciły się dopiero w wyniku zmian administracyjnych podczas zaborów^[6]. Stwarza to często nieporozumienia co do tego, o jaką Lubelszczyznę właściwie chodzi, gdy o niej mowa, szczególnie w odniesieniu do Podlasia Południowego.

edytuj Herb

Herbem ziemi lubelskiej i przedrozbiorowego województwa lubelskiego jest biały jeleń na czerwonym tle ze złotymi rogami, kopytami i koroną zawieszoną na szyi. Herb ten pojawił się około połowy XIV wieku, zaś Jan Długosz w swych Rocznikach wśród chorągwi rycerstwa spod Grunwaldu w roku 1410 wymienia również chorągiew ziemi lubelskiej. Po utworzeniu województwa lubelskiego w 1474 roku herb ten staje się herbem wojewódzkim^[7].

edytuj Historia

 Osobne artykuły: województwo lubelskie (I Rzeczpospolita), województwo lubelskie (II Rzeczpospolita).

Akt Unii Lubelskiej

edytuj Usamodzielnienie

Historia Lubelszczyzny jako oddzielnego regionu zaczyna się dość późno, bo dopiero w II połowie XV wieku. W 1474 roku, król Kazimierz Jagiellończyk wydzielił z województwa sandomierskiego nowe – województwo lubelskie, w skład którego weszła również ziemia łukowska. Województwo lubelskie posiadało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sejmiki odbywały się w Lublinie. Województwo podzielone było na trzy powiaty: lubelski, urzędowski oraz łukowski.

edytuj Rozkwit

W wiekach XV–XVI kraina przeżywała rozkwit, dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy, czego efektem jest lubelskie Stare Miasto czy Kazimierz Dolny. W 1569 w Lublinie zawarto unię lubelską, oraz książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi. Protestantyzm na Lubelszczyźnie pojawił się dopiero w drugiej połowie XVI w., jednak ten region Polski szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu i arianizmu aż do połowy XVII w., kiedy zwyciężyła kontrreformacja. Działała tu jedna z ważniejszych gmin braci polskich, której przedstawicielem był Jan Niemojewski, a ministrem zboru Marcin Czechowic.

W tym czasie z powodu ważnej roli, jaką w I Rzeczypospolitej pełnił Lublin, Lubelszczyzna silnie oddziaływała na ziemie sąsiednie, szczególnie na:

• ziemię łukowską – która należała do województwa lubelskiego,
• ziemię stężycką – która choć należała do województwa sandomierskiego, to od jego reszty oddzielała ją Wisła,
• ziemię chełmską – która była oddzielona przez województwo bełskie od reszty województwa ruskiego, do którego należała.

edytuj Upadek

W połowie XVII wieku region uległ zniszczeniu w wyniku wojen (najazdy kozackie, potop szwedzki) oraz epidemii. Wiele miast zostało wyludnionych, na miejsce ludności polskiej, właściciele miast sprowadzali Żydów.

edytuj Wojny

Na skutek wojen i powstań kozackich region podupadł, a zabudowa miast była uboga. Po III rozbiorze w 1795 Lubelszczyzna znalazła się pod panowaniem Austrii. W 1809 region został włączony do Księstwa Warszawskiego. W 1815 znalazło się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim, w 1837 Lublin został stolicą guberni.

W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie regionu przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 ostatecznie zakończyło rosyjskie rządy na Lubelszczyźnie.

edytuj Kultura

edytuj Etnografia

Na Lubelszczyźnie znajduje się kilka regionów etnograficznych. Niejednokrotnie wychodzą one poza ziemię lubelską również do ziem sąsiednich. Są to:

• Powiśle (nie mylić z Powiślem na Pomorzu) – region obejmujący obszar nad Wisłą od rzeki Chodelki do okolic Zawichostu,
• Region biłgorajski – w okolicach Biłgoraja, wychodzi również na ziemie ruskie,
• Region krzczonowski – w okolicach wsi Krzczonów i doliny rzeki Giełczew powyżej Piask.
• Region radzyński – o mieszanym charakterze etnicznym, zamieszkanym również przez Ukraińców, na Lubelszczyźnie obejmuje okolice Parczewa.

Ponadto Puszczę Solską na południu krainy zamieszkują również Borowiacy (nie mylić z Borowiakami Tucholskimi).

edytuj Kuchnia regionalna

 Osobny artykuł: Kuchnia lubelska.

Dla Lubelszczyzny najbardziej charakterystyczne są różnego rodzaju miody, a także potrawy przyrządzane z mąki oraz kaszy gryczanej i jaglanej. Liczne są również regionalne napoje alkoholowe i bezalkoholowe, oleje roślinne, mięsa oraz wyroby piekarnicze i cukiernicze^[8]. Do najbardziej charakterystycznych potraw i innych wyrobów kulinarnych Lubelszczyzny można zaliczyć między innymi:

Wiele z tradycyjnych potraw Lubelszczyzny znalazło się na Liście Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi^[9].

edytuj Zespoły ludowe

• Zespół Pieśni i Tańca "Lublin" im. Wandy Kaniorowej
• Zespół Tańca Ludowego UMCS
• Zespół Pieśni i Tańca "Jawor" Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie
• Zespół Pieśni i Tańca Akademii Medycznej
• Zespół Tańca Ludowego "Kos"
• Zespół Pieśni i Tańca Łuszczowiacy w Łuszczowie Pierwszym,
• Dziecięcy Zespół Tańca Ludowego w Świdniku
• Harcerski Zespół Pieśni i Tańca "Grześ"^[10]
• Zespół Pieśni i Tańca "Powiśle"
• Zespół Pieśni i Tańca "Lubartowiacy"

edytuj Gospodarka

Dziedziniec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Zalew Zemborzycki – miejsce sportu i rekreacji

edytuj Rolnictwo

W regionie lubelskim przeważa uprawa pszenicy oraz buraków cukrowych, szczególnie na glebie obfitującej w less. W okolicy Lublina oraz Puław ludność wiejska zajmuje się ogrodnictwem i sadownictwem. Na północy Lubelszczyzny uprawiane jest żyto oraz ziemniaki. Na wschodzie krainy znajdują się uprawy lnu i konopi, chmielu oraz tytoniu. W regionie hoduje się dużo bydła oraz świń. Warunki dla rolnictwa na Lubelszczyźnie są korzystne oraz bardzo korzystne w okolicy Lublina.

edytuj Przemysł

 Osobny artykuł: Zagłębie lubelskie.

Na Lubelszczyźnie dominuje przemysł metalowy i maszynowy oraz włókienniczy i skórzany. W Puławach silnie rozwinięty jest przemysł chemiczny. W kilku ośrodkach miejskich pozycje pierwszorzędną zajmuje produkcja żywności m.in. w Milejowie, Lublinie oraz Łukowie. W Lublinie istnieje ponadto przemysł samochodowy. W energię elektryczną zaopatrują mieszkańców Lubelszczyzny dwie elektrownie cieplne o mocy poniżej 500 MW w Puławach i stolicy regionu – Lublinie. Na terenie krainy znajduje się jedno z największych polskich złóż węgla kamiennego – Zagłębie lubelskie. Działa tu spółka Lubelski Węgiel "Bogdanka" SA posiadająca jedną kopalnię. Powstała w styczniu 1975 roku jako Przedsiębiorstwo Państwowe pod nazwą Kopalnie Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

edytuj Usługi

Centrum usługowym regionu jest jego stolica Lublin. Powyżej 60% ludności miasta zatrudniona jest w usługach. W Lublinie na wysokim poziomie rozwinięte jest szkolnictwo wyższe. Znajduje się tutaj Katolicki Uniwersytet Lubelski oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. W mieście rozwinięte są usługi finansowe oraz kulturalne. W mniejszych miastach w usługach zatrudniona jest około połowa mieszkańców.

edytuj Turystyka

Świątynia Sybilli w zespole pałacowo-parkowym w Puławach

Pałac w Kozłówce

Kamienice pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem w Kazimierzu Dolnym

Widok Kazimierza Dolnego z Góry Trzech Krzyży

Zachód Słońca nad Starym Miastem w Lublinie

edytuj Walory przyrodnicze

Stopień urozmaicenia krajobrazu na większej części Lubelszczyzny jest średni. Swój początek ma tutaj Szlak Roztoczański, przy którym znajdują się wąwozy lessowe. Wąwozy lessowe znajdują się także w okolicy Kazimierza Dolnego.

edytuj Lasy

Na terytorium całej Lubelszczyzny dominującym gatunkiem drzew jest sosna. Na wyżynie można spotkać liczne dęby oraz drzewa liściaste twarde. Przez południe regionu przebiega Puszcza Solska, na której rosną nieliczne w regionie jodły. Lesistość na Lubelszczyźnie waha się od 10% na północy do 30% na południu regionu.

edytuj Obszary chronione

Lubelszczyzna jest terenem, na którym znajdują się liczne parki krajobrazowe: Kozłowiecki, Kazimierski, Wrzelowiecki, "Lasy Janowskie", Krzczonowski, Nadwieprzański, oraz część "Pojezierza Łęczyńskiego", w których znajdują się rezerwaty florystyczne i leśne. Istnieje również wiele obszarów chronionego krajobrazu oraz otulin parków krajobrazowych. W granicach historycznej ziemi lubelskiej brak parków narodowych.

edytuj Walory kulturowe

Lubelszczyzna jest bardzo urozmaiconym kulturowo regionem, szczególnie w swej środkowej części.

edytuj Układy urbanistyczne i kamienice

Na Lubelszczyźnie zachowała się znaczna liczba dawnych układów urbanistycznych. Do najbardziej cennych należy Stare Miasto w Lublinie z licznymi zabytkowymi kamienicami, które sięga czasów średniowiecza. Bardzo cennym układem jest również układ Kazimierza Dolnego z kamienicami pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem. Układ ten widać w całej okazałości z Góry Trzech Krzyży. Do innych ważnych układów należą: Frampol, Janów Lubelski, Kraśnik, Lubartów, Łęczna (trzy rynki), Opole Lubelskie, Parczew, Puławy, oraz dawne miasta takie, jak Urzędów, Wąwolnica, czy Biskupice.

edytuj Pałace, dwory i zespoły parkowe

Najbardziej znany zespół pałacowo-parkowy na Lubelszczyźnie znajduje się w Kozłówce, należący dawniej do rodziny Zamoyskich. Bardzo ważny dla Lubelszczyzny jest również zespół z romantycznym ogrodem w stylu angielskim w Puławach, gdzie znajduje się Pałac Czartoryskich, a także Park Zdrojowy w Nałęczowie z Pałacem Małachowskich. Liczne pałace znajdują się również w Lublinie, np. Pałac Czartoryskich i Pałac Lubomirskich. Ponadto zespoły pałacowo-parkowe mieszczą się w Lubartowie, Opolu Lubelskim, a także w Wierzchowiskach II, który to zespół został odrestaurowany i służy obecnie celom rekreacyjno-gastronomicznym. W Czemiernikach z kolei znajduje się zespół zamkowo-pałacowy.

Na wsi także dość licznie występują zespoły dworsko-parkowe, które jednak wymagają restauracji.

edytuj Obiekty sakralne

Najwięcej obiektów o charakterze sakralnym znajduje się w Lublinie, są to m.in. archikatedra lubelska czy kościół Dominikanów. Bardzo ważnym obiektem jest także kaplica św. Trójcy na lubelskim zamku. W Kazimierzu Dolnym znajduje się kościół farny św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja. Natomiast największym ośrodkiem pielgrzymkowym na Lubelszczyźnie jest Wąwolnica, gdzie mieści się figura Matki Boskiej Kębelskiej. Również bardzo duża liczba zabytkowych kościołów znajduje się w innych miastach oraz na obszarze wiejskim, którego krajobraz uzupełniany jest przydrożnymi kapliczkami.

Protestancką architekturę sakralną reprezentuje luterański kościół św. Trójcy w Lublinie, a także ruiny zboru kalwińskiego w Piaskach oraz Wieża Ariańska w Wojciechowie. Prawosławie jest reprezentowane przez cerkiew Przemienienia Pańskiego w Lublinie, zaś grekokatolicyzm – przez drewnianą cerkiew Narodzenia NMP na terenie Muzeum Wsi Lubelskiej.

Żydowską architekturę reprezentuje w Lublinie talmudyczna uczelnia Jeszywas Chachmej Lublin, natomiast poza Lublinem synagogi, m.in. w Łęcznej, Kraśniku i Kazimierzu Dolnym.

edytuj Zamki i ich ruiny

Na Lubelszczyźnie znajduje się niewiele zamków i ich ruin. W Lublinie mieści się Zamek Królewski przy Starym Mieście, z romańskim donżonem. Obecnie w obrębie Lublina znajdują się również ruiny zamku w Jakubowicach Murowanych. W Kazimierzu Dolnym mieszczą się ruiny zamku z XVI w. oraz baszta obronna z XIV w. W pobliskiej Bochotnicy znajdują się pozostałości niewielkiego zamku Firlejów, zwanego potocznie "zamkiem Esterki". Ruiny zamku mieszczą się również w Zawieprzycach nad Wieprzem. Także Wieża Ariańska w Wojciechowie i zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach miały charakter obronny.

edytuj Trasy podziemne

Na Lubelszczyźnie znajdują się dwie trasy podziemne. W Lublinie funkcjonuje ok. 300-metrowa Lubelska Trasa Podziemna, wiodąca przez piwnice kamienic Starego Miasta. W Puławach funkcjonuje natomiast usytuowana w parku krajobrazowym Grota Puławska o długości ok. 140 m.

Przypisy

edytuj Źródła