 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2007-07. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Nazwa Małopolska (łac. Polonia Minor) została po raz pierwszy użyta w źródłach pisanych w 1411 r.[1], a potwierdzona została dopiero w roku 1493 w Statucie Piotrkowskim króla Jana Olbrachta[2] (podczas obrad dwuizbowego sejmu walnego w Piotrkowie w latach 1493-1496)[3] w celu odróżnienia tej części państwa od Wielkopolski (łac. Polonia Maior). Pierwotne znaczenie tej nazwy nie jest pewne – słowa maior i minor można odczytywać tu w kilku kontekstach (nie tylko najbardziej oczywiste większa – mniejsza, ale też np. starsza – młodsza, rozszerzona – właściwa).
Małopolska składa się głównie z następujących ziem historycznych: krakowskiej, sandomierskiej i lubelskiej[4], oraz z szeregu pomniejszych ziem (np. radomskiej).
Spis treści |
edytuj Położenie
Małopolska rozciąga się od Karpat na południu, po Pilicę i Liwiec na północy. Jest krainą w której przeważają góry i wyżyny. Północna część regionu to Niż Polski (południowa część Niziny Mazowieckiej oraz zachodni skrawek Polesia Lubelskiego). Środkowy pas krainy stanową Wyżyny i Kotliny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Małopolska i Wyżyna Lubelska oraz Kotlina Sandomierska i Kotlina Oświęcimska. Administracyjnie położona jest w województwach: małopolskim, świętokrzyskim, lubelskim (zachodnia część), podkarpackim (zachodnia część), łódzkim (wschodnia część), mazowieckim (część południowa), śląskim (wschodnia i północna część).
Najwyższym szczytem Małopolski są Rysy (2499 m n.p.m.).
edytuj Podział
|
|
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić artykuł weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2010-03. |
Małopolska składa się z mniejszych krain historycznych, które zazwyczaj dzielą się na mniejsze regiony zwane "Małymi Ojczyznami". Są to:
- Obszar dawnego województwa krakowskiego:
- Obszar dawnego województwa sandomierskiego:
- Obszar dawnego województwa lubelskiego:
Stolicą regionu jest Kraków. Inne historyczne miasta Małopolski to: Sandomierz i Lublin (stolice przedrozbiorowych województw Małopolski), oraz Radom, Częstochowa, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Będzin, Bielsko-Biała[5], Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
edytuj Granice
Małopolska graniczy na zachodzie ze Śląskiem i Wielkopolską. Granicę między Małopolską a Wielkopolską stanowi częściowo dolna Warta oraz środkowa Pilica. Na południowym zachodzie tradycyjną granicą ze Śląskiem jest rzeka Biała – granica między dawnymi diecezjami wrocławską i krakowską. Na południowym zachodzie granica biegnie szczytami Beskidu Śląskiego: Klimczok, Barania Góra, Ochodzita. Teren księstwa: księstwa oświęcimskiego i zatorskiego w latach 1179 -1445 było we władaniu książąt opolsko-raciborskich, następnie cieszyńskich a także króla czeskiego. Na wysokości miast Czechowice-Dziedzice, Pszczyna i Bieruń rzeką graniczną jest Wisła aż do ujścia Przemszy którą dalej biegnie granica. W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym granicą jest Brynica. W latach od 1331 do 1817 Imielin, Kosztowy i Chełm Śląski były własnością biskupów krakowskich. Do 1179 ziemia bytomska była częścią Małopolski.
Północą, mazowiecko-małopolską granicę stanowi Pilica oraz Liwiec. Na wschodzie graniczy z Rusią Czerwoną. Południowa granica Małopolski to granica Rzeczypospolitej (z wyjątkiem Spiszu i Orawy). Północna, południowa oraz wschodnia granica Małopolski, niemal w całości pokrywa się z granicami dawnych województw w czasie I Rzeczypospolitej: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego.
edytuj Warunki naturalne
edytuj Wody
Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju. Przez Małopolskę przepływają m.in. Wisła, Warta, Soła, Skawa, Raba, Dunajec, Wisłok, Wisłoka, San, Wieprz, Przemsza, Nida, Kamienna, Radomka oraz Pilica. Zasobność wód podziemnych na południu jest mała, natomiast na północy jest średnia. W Małopolsce znajduje się najwięcej źródeł wód mineralnych w całym kraju, szczególnie w Pieninach i Beskidzie Sądeckim gdzie występują wody "szczawy", gdzie znajdują się liczne uzdrowiska z wodami mineralnymi np: Busko-Zdrój, Muszyna, Krynica Górska.
Na terenie Małopolski leżą Jezioro Rożnowskie, Jezioro Czchowskie, Zbiornik Dobczycki, Zbiornik Czorsztyński, Jezioro Klimkowskie, Zbiornik Czaniecki, Jezioro Międzybrodzkie, Jezioro Żywieckie, Sosina.
edytuj Surowce
Region Małopolski, jest regionem w Polsce, w którym licznie występują złoża ropy naftowej i gazu ziemnego, złoża siarki, gipsów, cynku i ołowiu piaskowce oraz wapienie. Na południu ziemi radomskiej występują złoża rudy żelaza oraz fosforydy. Okolice Wieliczki i Bochni słyną z wielowiekowej tradycji wydobywania soli kamiennej. Na terenie Małopolski leży węglowe Zagłębie Lubelskie. Wydobycie prowadzi się w KWK Janina, Kopalnia Węgla Kamiennego Kazimierz-Juliusz, KWK Brzeszcze, KWK Bogdanka, Kopalnia Węgla Kamiennego Brzeszcze-Silesia, Kopalnia węgla kamniennego-Południowy Koncern Węglowy SA, Sobieski Jaworzno III. Na terenie Małopolski występują również złoża surowców: bentonitowych,ceramicznych i ogniotrwałych ,ilastych oraz znaczne złoża surowców skalnych zwięzłych[6].
edytuj Miasta
Poniższa tabela stanowi wybór miast w Małopolsce z listy stu największych pod względem ludności miast w Polsce (stan na 30.06.2008)[7]:
| L.p. | Miasto | Ludność | Powierzchnia (km²) |
Województwo |
|---|---|---|---|---|
| 2. |  Kraków |
756 441 | 326,80 | małopolskie |
| 9. |  Lublin |
351 345 | 147,45 | lubelskie |
| 13. |  Częstochowa |
241 449 | 159,71 | śląskie |
| 14. |  Radom |
224 501 | 111,80 | mazowieckie |
| 15. |  Sosnowiec |
221 775 | 91,06 | śląskie |
| 17. |  Kielce |
205 655 | 109,65 | świętokrzyskie |
| 22. |  Bielsko-Biała[5] |
175 476 | 124,51 | śląskie |
| 27. |  Dąbrowa Górnicza |
128 560 | 188,73 | śląskie |
| 35. |  Tarnów |
115 769 | 72,38 | małopolskie |
| 42. |  Jaworzno |
95 383 | 152,67 | śląskie |
| 45. |  Nowy Sącz |
84 492 | 57,58 | małopolskie |
| 48. |  Siedlce |
77 102 | 32,00 | mazowieckie |
| 53. |  Ostrowiec Świętokrzyski |
72 888 | 46,43 | świętokrzyskie |
| 66. |  Stalowa Wola |
64 753 | 82,52 | podkarpackie |
| 71. |  Mielec |
60 979 | 46,89 | podkarpackie |
| 76. |  Będzin |
58 559 | 37,37 | śląskie |
| 84. |  Starachowice |
52 430 | 31,82 | świętokrzyskie |
| 85. |  Zawiercie |
52 290 | 85,25 | śląskie |
| 87. |  Tarnobrzeg |
49 753 | 85,39 | podkarpackie |
| 88. |  Puławy |
49 223 | 50,49 | lubelskie |
| 92. |  Skarżysko-Kamienna |
48 308 | 64,39 | świętokrzyskie |
| 97. |  Dębica |
46 693 | 34,02 | podkarpackie |
Ciekawostki:
- Do 1179 r. Bytom oraz okoliczne tereny należały do Ziemi Krakowskiej (Małopolska), z kolei trzy dawne księstwa : Księstwo Oświęcimskie, Księstwo Siewierskie oraz Księstwo Zatorskie które powstały w Małopolsce były we władaniu Piastów Śląskich (od XII do XV w.).
- Dzisiejsze miasto Bielsko-Biała powstało z połączenia w 1951 r. miasta Bielsko z Białą Krakowską – to pierwsze należy historycznie do Śląska Cieszyńskiego, a to drugie – do Małopolski.
- W latach od 1331 do 1817 Imielin, Kosztowy i Chełm Śląski były własnością biskupów krakowskich.
- Od 1999 roku w maju odbywają się w Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. Impreza trwa dwa dni, podczas których bezpłatnie udostępniane są publiczności zabytki na co dzień zamknięte przed zwiedzającymi[8].
edytuj Historia
edytuj Państwo Wiślan
Być może pod koniec VIII wieku powstało na ziemiach późniejszej Małopolski państwo Wiślan, które uznaje się – wraz z państwem Polan – za kolebkę państwowości polskiej. Stolicą Wiślan był Kraków (Wawel) lub Wiślica. Istnieją hipotezy, jakoby Wiślanie w IX w. zostali podporządkowani państwu wielkomorawskiemu i przyjęli chrześcijaństwo za jego pośrednictwem, nie znajdują one jednak przekonującego oparcia w materiale dowodowym. W X w. ziemie Wiślan znalazły się pod panowaniem czeskim.
edytuj Księstwo Piastów
Pod koniec X wieku, Małopolskę Polanie wcielili do swego państwa. Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski. W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary wygnany z kraju. W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Powołanie na tron krakowski Kazimierza II Sprawiedliwego, najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy. 1259 Drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski. W 1333 umiera Władysława Łokietka. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie Kazimierza Wielkiego. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska
W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska Uniwersytet odnowiony i unowocześniony przez Jadwigę Andegaweńską i Władysława II Jagiełłę. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.
W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.
edytuj I Rzeczpospolita
W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].
Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.
Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.
3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[9] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[10]
W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.
edytuj Czasy zaborów
Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.
Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcamii Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.
W 1816 powstała w Kielcach[11], z inicjatywy Stanisława Staszica[12][13], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[14] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[15][16]
W 1818 – przeniesieno[17] do Kielc[18] stolicy województwa krakowskiego
Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
edytuj II Rzeczpospolita
Pierwszym wolnym miastem w Małopolsce i w Polsce porozbiorowej stał się Tarnów. Został on wyzwolony z 30 na 31 października 1918potrzebne źródło.
W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.
Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.
20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)
W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.
edytuj III Rzeczpospolita
We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego[4] (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Żywca (razem ze wschodnią częścią Bielska-Białej[5]).
edytuj Zobacz też
- dialekt małopolski
- krainy geograficzne w Polsce, krainy historyczne w Polsce
- województwo ruskie
- Zagłębie Dąbrowskie
- Zagłębie Krakowskie
- Zagłębie Staropolskie
- Portal:Małopolska
- Dziennik Polski
Przypisy
- ↑ Jak książę Bolesław i skryba Maciej Wielkopolskę stworzyli, z Jerzym Strzelczykiem rozmawia Piotr Bojarski (wersja elektroniczna, artykuł ukazał się z Gazecie Wyborczej w czerwcu 2007)
- ↑ Jerzy Krasuski, Inne spojrzenie na początki Polski. Skąd się wzięli Lechici? [w:] Tygodnik "Polityka" - nr 27 (2511) z dnia 09-07-2005; s. 66
- ↑ pod red. Adama Tatomira, Tysiąc lat dziejów Polski, Warszawa 1962, s.95
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Artykuł Historyczna Małopolska: http://www.nowamalopolska.pl/newsysn/formatka.php?idwyb=288
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Bielsko jest częścią Śląska, a Biała historycznie była częścią Małopolski. W 1951 obie miejscowości połączono w jedno miasto.
- ↑ Surowce skalne
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2008 r.) (GUS), [1]
- ↑ "Odkrywanie Małopolski" (pol.). Dziennik Polski, 8 maja 2009. [dostęp 8 maja 2009].
- ↑ 00000001.gif
- ↑ Muzeum Pałac w Wilanowie
- ↑ Kalendarium dziejów Kielc
- ↑ Stanisław Staszic - Jego życie i twórczość
- ↑ Muzeum Stanisława Staszica w Pilet
- ↑ Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie
- ↑ Szkoła Akademiczno-Górnicza
- ↑ Stowarzyszenie Absolwentów "Dąbrowskiej Sztygarki"
- ↑ Okręgowa Rada Adwokacka w Kielcach - adwokaci kielce, aplikanci kielce, adwokatura, aplikacja adwokacka kielce - 2. Prehistoria
- ↑ Kielce - Historia Miasta
edytuj Linki zewnętrzne
- Wrota Małopolski
- Rocznik "Małopolska" (djvu)
- okres rzymski (lateński) w Małopolsce
- Czy Małopolanie są Białymi Chorwatami?
- Małopolanie w województwie śląskim (Zachodnia Małopolska)
- Małopolska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.